Nota Wydawcy

„Człowiek Boga” – w taki sposób św. Atanazy określa św. Antoniego, uznanego za protoplastę generacji mnichów, którzy po nim nastąpili. Ale czyż określenie „człowiek Boga” nie jest uniwersalną metaforą powołania chrześcijańskiego?
Życie zakonne, które w tradycji pojmowane jest jako radykalizacja eschatologiczna przyrzeczeń chrzcielnych, odbierane jest dlatego jako przykładowe dla wszystkich chrześcijan. W tradycji antycznej, przede wszystkim wschodniej, monastycyzm nie jest stanem oddzielnym, właściwym dla pewnej kategorii chrześcijan, ale punktem odniesienia dla wszystkich ochrzczonych, na miarę darów, jakie oferuje każdemu Pan, proponując siebie jako emblematyczną syntezę chrześcijaństwa. A zatem nie jakiś jeden ze sposobów przeżywania życia chrześcijańskiego, nie ekskluzywność stanu, ale paradygmat stanu chrześcijańskiego, skrystalizowany w formie szczególnie znamiennej i wyśmienitej. Mikołaj Kabasilas, autor bizantyjski z XIV wieku, ukazując zgodnie ze zwyczajem starożytnym rzeczy, zachęcając lub prorokując za pomocą gestów, opowiada apoftegmat pewnego starca, któremu postawiono pytanie, kim jest mnich. Ów starzec nic nie odpowiedział, ale zdjął ze siebie płaszcz i zaczął go deptać. Idąc jego śladem możemy powiedzieć, że mnich jest owym symbolem wezwanym do przypominania wszystkim radykalizmu życia chrześcijańskiego.
Rzeczywiście należy odwołać się do źródeł życia zakonnego i do jego symboli, które jeszcze dziś stanowią natchnienie i rozeznanie. Niniejsza książka pragnie być w tym pomocą.

O Autorze
Tomas Spidlik urodził się w Boskowicach na Morawach. Studiował filozofię na wielu europejskich uniwersytetach. Obecnie jest emerytowanym profesorem Papieskiego Instytutu Wschodniego , od 1991 roku pracuje w Centrum Aletti w Rzymie. Jan Paweł II mianował go w 2003 roku kardynałem Kościoła. Jest uznawany za jednego z największych światowych ekspertów w dziedzinie teologi patrystycznej i duchowości chrześcijan Wschodu.

Spis treści

Wprowadzenie

1. Powołanie do nowego życia
Powołanie do życia
Zycie „ubóstwione”, duchowe w autentycznym znaczeniu
Naśladowanie Chrystusa
Pod Opatrznością Ojca
Życie wieczne
Św. Antoni – człowiek Boga

2. Doskonałość natury ludzkiej, życie szczęśliwe
Odnowienie ludzkiej natury
Życie cnotliwe
Zachowanie wszystkich przykazań Bożych
Życie ujednolicone, monòtropos
Pokój serca i pokój kosmiczny
Jeśli pragniesz pokoju, nie bój się walki
Apàtheia
Optymizm monastyczny

3. Życie ascetyczne
„Męczeństwo sumienia”
Ucieczka od świata
Strzeżenie zmysłów
Stała pokuta
Asceza
Praktyki ascetyczne
Samotność
Milczenie

4. Śluby zakonne
Czy duchowość zakonna jest różna od duchowości ludzi świeckich?
Powołanie zakonne
Czystość
Posłuszeństwo
Posłuszeństwo ojcu duchownemu
Posłuszeństwo przełożonym klasztoru i regule
Życie pod wspólną regułą
Ojcostwo duchowe przełożonych wspólnoty
Ubóstwo

5. Życie modlitwy
Wzniosłość i konieczność modlitwy
Psalmodia
Liturgia
Medytacja lektury duchowej
Praca
Zycie kontemplacyjne, a apostolat

Zakończenie

Fragment

Ruch monastyczny, zakonnicy, ci którzy żyją życiem, które także pod względem strukturalnym przypomina systematyczność życia z Bogiem, zawsze posiadały wielkie znaczenie dla życia Kościoła i całego społeczeństwa. Historycy stawiali sobie od dawna pytanie dotyczące źródła tych instytucji, biorąc pod uwagę fakt, że podobne zjawiska, prawie identyczne, występują również poza chrześcijaństwem. Z tego stwierdzenia niektórzy wyciągnęli wniosek, że życie monastyczne jest w istocie czymś niechrześcijańskim. Byłaby to, twierdzą, pokusa wieży Babel, próba osiągnięcia Boga ludzkimi siłami, podczas gdy chrześcijaństwo jest religią łaski, wolnego daru ze strony Boga.
Studia porównawcze jednak są interesujące. W monastycyzmie starożytnych Indii zaskakujące są podobieństwa dotyczące nawet form życia zewnętrznego – w pustelniach czy klasztorach – ale przede wszystkim ideał doskonałego realizowania wartości własnej tożsamości duchowej. U buddystów zaskakujące jest pragnienie życia w harmonii z wszechświatem i utożsamienia się z Bogiem. Także filozofia grecka znała mocną tendencje ascetyczną na korzyść duszy i jej panowania nad ciałem. Także prorocy Starego Testamentu traktowani byli jako prekursorzy monastycyzmu. Wspomnijmy np., że karmelici uważają Eliasza za swego pierwszego fundatora. Ale przede wszystkim słynne manuskrypty z Qumran szczegółowo opisują życie Esseńczyków, swego rodzaju mnichów żydowskich przed Chrystusem
Wykorzystując te stwierdzenia niektórzy chcieli pomniejszyć wartość chrześcijańskiego życia monastycznego. Można jednak podać przeciwne stwierdzenie: wszystko to, czego doświadcza monastycyzm, zawiera elementy odpowiadające naturze ludzkiej. Z drugiej strony jednak nie możemy dać się zwieść porównaniami powierzchownymi i nie dostrzegać tego, jaką specyfikę zawiera chrześcijańskie życie zakonne poza podobieństwami co do formy i słownictwa.
Kwestie dotyczące życia zakonnego są bardzo liczne. Tu przypomnimy jedynie niektóre z nich, ale zobaczymy, że o wiele liczniejsze są kwestia aktualne, dla naszych czasów. Mimo, że życie zakonne jest tak starożytne, w rzeczywistości chrześcijanie ciągle poszukują nowych dróg, dostosowania się do sytuacji swych czasów, aby ujawniła się coraz wyraźniej ich istota życia. Dlatego i dziś mamy właściwą okazję, aby lepiej uświadomić sobie to, co może podlegać zmianom powodowanym obecną sytuacją i co – mamy nadzieję - znajdzie bardziej dostosowane formy realizacji w dopiero co rozpoczętym tysiącleciu. Wszystko to realizowane będzie przez ludzi, a nie przez nowe programy, plany, wzorce, które zawsze mają w sobie coś „ideologicznego”. Podkreślam: przez ludzi. Monastycyzm chrześcijański zrodził się w chwili, kiedy gnostycyzm był u szczytu rozwoju. Wielu odczuwało pociąg do wzniosłych wiedzy; uważali siebie za wybranych, wyższych od zwykłego człowieka, sądząc, że te „wiedze” jako takie zmienią człowieka i świat. Nie wolno nam twierdzić, że herezja ta już nie istnieje. Wielki rosyjski teolog Pavel Florenskij uzasadnia nam coś przeciwnego. Według niego gnostycyzm jest śmiertelną chorobą współczesnej kultury europejskiej, która pragnie rozwiązać wszystkie swoje problemy za pomocą abstrakcyjnych idei i programów. To prawda, że dzisiejszy człowiek, za przykładem Piłata, pyta: „Co to jest prawda?”. Ale Piłat, chociaż postawił sobie to pytanie, nie był w stanie odkryć prawdy żywej, która znajdowała się naprzeciw niego w osobie Chrystusa. Dostojewski ironizuje z takiej postawy posługując się metaforą pałacu z kryształu, zbudowanego przez ludzi nauki, przepełnionych swymi teoriami, ich jasnymi i specjalnymi teoriami, do których sprowadzają wszystko, odrzucają misterium. Zadowoleni z tego, udają się by zamieszkać w kryształowym pomieszczeniu. Z czasem jednak odkrywają, że nie ma tam ani wolności, ani miłości, ani życia. Nie ma tam miejsca dla osób i dla ich życia.
Oczekujemy w tym tysiącleciu chrześcijaństwa przekonywującego, które potrafiłoby przemawiać do ludzi współczesnych wychodząc od pełni życia wewnętrznego i oczekujemy na ludzi żywych, zjednoczonych z Bogiem, uświęconych, przekształconych ontologicznie przez Chrystusa. Jedynie tacy ludzie mogą modlić się w całej prawdzie mówiąc: „Ojcze nasz, który jesteś w niebie”, pozostając na ziemi jako autentyczni ludzie.