Nota Wydawcy

Utopie to sny o zbiorowym zbawieniu, które na jawie stają się koszmarami.

 

Co łączy dziewiętnastowiecznych anarchistów, Lenina, Trockiego, reżimy Mao i Pol Pota, grupę Baader-Meinhof i radykalne ruchy islamskie? Te wszystkie tak różne środowiska spotykają się w jednym punkcie - wyznają wiarę w wyzwalającą moc przemocy jako narzędzia przekształcania niedoskonałego świata w raj na ziemi. Taka wiara jest jednym z przejawów utopijnego myślenia, które - zdaniem Johna Graya - doprowadziło do rozlewu krwi na skalę nie spotykaną dotąd w historii.
Czarna msza. Apokaliptyczna religia i śmierć Utopii, najnowsza książka Johna Graya, najbardziej znanego współczesnego angielskiego myśliciela politycznego, ucznia Isaiaha Berlina i Michaela Oakeshotta, profesora London School of Economics, to przenikliwa analiza myślenia utopijnego, które - jak dowodzi John Gray - kształtuje nie tylko politykę George'a Busha, ale i przywódców Al-Kaidy.

Fragment

Należy więc określić, jak można rozpoznać utopię. Skąd wiemy, że danego projektu nie da się zrealizować? Największe osiągnięcia ludzkości uważano kiedyś za niemożliwe do zrealizowania. Walka o zniesienie niewolnictwa, rozpoczęta w XIX wieku, uznawana była przez jej przeciwników za bezsensowną - skoro niewolnictwo i tak zawsze będzie towarzyszyć ludzkości. Na szczęście jednak została zwieńczona sukcesem (...). Czyż nie dowodzi to wartości utopijnej wyobraźni? Nie sądzę. Zniesienie niewolnictwa nie było niemożliwym do zrealizowania celem. Wiele społeczeństw nie znało niewolnictwa, a jego zniesienie oznaczało tylko zmianę stanu rzeczy uznawanego za oczywistość. Jednak wraz ze zniesieniem niewolnictwa nie zlikwidowano stanu niewoli - w XX wieku praca niewolnicza wykorzystywana była na szeroką skalę w nazistowskich Niemczech, sowieckiej Rosji czy Chinach Mao. Choć ludzie nie byli już towarem na sprzedaż, to byli zasobami, które można było dowolnie wykorzystywać i eksploatować - aż do śmierci. Niewolnictwo zyskało nowe formy, równie straszliwe jak w przeszłości. Na początku XXI wieku nowa forma niewolnictwa powróciła pod postacią handlu ludźmi.
Dany projekt staje się utopią, jeśli nie istnieją warunki, w których mógłby zostać spełniony. Wszystkie rojenia o społeczeństwie wolnym od przymusu i władzy - marksistowskie czy anarchistyczne, liberalne lub technokratyczne - są utopijne w ścisłym sensie, gdyż nigdy nie zostaną zrealizowane, rozbijają się bowiem o trwałe sprzeczności ludzkich potrzeb. Istnieją też projekty utopijne, które być może w jakichś okolicznościach mogłyby zostać zrealizowane, ale nie potrafimy ich wywołać ani przewidzieć. Tego rodzaju projektem był pomysł wprowadzenia w postkomunistycznej Rosji zachodniej gospodarki rynkowej czy ustanowienia liberalnej demokracji w Iraku po obaleniu Saddama. W każdym z tych wypadków od początku było jasne, że nie istnieją warunki, w których projekty te mogłyby odnieść sukces, i że żadna strategia temu nie zaradzi. Wystarczyło tylko trochę wiedzy o naturze ludzkiej i historii, by przewidzieć, że te eksperymenty zakończą się dobrze znaną mieszaniną zbrodni i farsy.